Service Menu

Тайылбыр Кезээ


Тоолдарның паспортизациязы болгаш эргижирээн сөстер  тайылбырлары
ХУУЛГААЗЫН ТООЛДАР
1.«Хайындырыңмай-оол» деп хуулгаазын тоолду Барыын-Хемчиктен келген Соян Наадың Сарыгбаевичиден Куулар Доржу Сеңгилович магнитофонга бижиткен.
 Магнитофондан чара бижээн кижи – эртем-шинчилел институдунуң эртем ажылдакчызы Бичелдей Каадыр-оол Алексеевич.
ТГШИ-ниң эртем архиви, пленка № 66, т.204, х. 822. Оригиналы 28  арын.
коңкураа* – диал.; лит. – коңгураа –  чаш уругнуң бажында борбайып келген чери
телдиин* – диал.; лит. –  дээлдиген
дас* – өлген мал сеги чип амыдыраар улуг араатан куш
ижи* – диал.; лит. – ийи
бөдене* кушкаш –  матпадак
шуру тон* чинчи-биле каастаан тон
оваадайын* –  хаан кижиниң улуг өртектиг,  кожагар, бажы опагар   бөргү
хаан-авыгай-даа* –  хүндүлүг  кижи, хайырааты, дээрги
ловуң тон*  –  хүрээге мөргүл удуртур лама дужаалдыг кижиниң тону
оюн тон*  –  чолдак дүктүг алгы тон
саагыннан* – диал.; лит. –  саагындан
эптерээн* – диал.; лит. –  нептерээн
элгүүрге* -- диал.; лит. – үлгүүр– аяк-сава шкавы
магана* – диал.; лит. – багана –  өгнү быжыглаары-биле үстүү ужун хараачага үстүргеш, алдыы ужун суугу чанынга шанчып каар ыяш
андыг* – диал.; лит. – ындыг
коннун* – диал.; лит. – колунун – аъттың хырнының адаа-биле эрттиргеш, чиримге тудуштургаш, дыңзыды тыртар, эзерниң оң талазында чоруур, бажында толдуг калбак баг
мөңгүн хавырыктыг ширээ* –  мөңгүн-биле каастаан ширээ
будуннан* – диал.; лит. – будундан
агар-сандан* ширээ  – үнелиг ыдык ыяштан кылган, улуг эвес хемчээлдиг стол
хевенек* – чеңи чок, хөректээш
чашпан чалгай* эзерлиг – багай эзерлиг
чалдай-шаак* – оожум, таваар чортары
маңганактан* – мында – чылгыдан
кансы* – аъш-чем делгээр ширээ
анчап* – диал.; лит. – ынчап
алаңгыыштыг* тайга чоон дазылдыг, калбак улуг бүрүлерлиг, ширбииштелчек элээн хөй чечектерлиг  хөй чылдыг үнүш
пар шак*  –  үш  шак
тоолай шак* –   дөрт  шак
анчаарга* –  диал.; лит. –  ынчаарга
амнан* – диал.; лит. –  амдан
иштиннен* – диал.; лит. –  иштинден
куйга-бажын*  –  куйга  – баштың кежи
кулаш*  – ийи талаже хере сунган холдарның аразының салаалар баштарынга чедир хемчээли
эдик-хевин* – диал.; лит. –  идик-хеви
үстүннен*– диал.; лит. – үстүнден
аргай-хоргай* чон  –  хөй санныг хамык чон
ачыр-дачыр чүвезин*  –  мында –   содак-шуудаан
анчаарда* – диал.; лит. –  ынчаарда
колдууннан – диал.; лит. –  колдуундан
каспай* чер  –  диал.; лит. –  каскак – арга-ыяштыг кадыр ий
ижелээн*  – диал.; лит. – ийилээн.
2. «Ак-Сагыш, Кара-Сагыш» деп хуулгаазын тоолду Барыын-Хемчик районнуң Дөң-Терезинден келген 1907 чылда төрүттүнген Ооржак Опуштай Чөпчээнеевнадан Кызылда күрүнениң башкы институдунуң башкызы  Салзынмаа Елизавета Боракаевна дыңнап бижээн.
Ооржак Опуштай Чөпчээнеевна 1932 чылга чедир Аревэ кежигүнү турган.  Бижик билбес.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т.164, х. 640. Оригиналы 12 арын.
ай*  –  сывы узун, чер иштинге үнер каътталчак борбак сарыг чемижин чемге хереглээр үнүш
бес*  –  чер иштинге үнер, чемге ажыглаар шөйбек ак чемиштиг үнүш
дыызак*  –   мында:  дилги
анча*  – диал.; лит. – ынча
4. «Бызаңчының даңгына кызы» деп хуулгаазын  тоолду Өвүр районнуң Дус-Дагдан келген Кыргыс Сарыг-Хаа Ойдупович  боду сактып бижээн.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т.163 , х. 637 (1). Оригиналы 16  арын.
тайжызы* – диал.; лит. –  тажызы –хаанның оглу
бодарап*  –  мында:  төрүттүнүп, тыптып
4. «Дүшчү Өскүс-оол» деп хуулгаазын тоолду Барыын-Хемчик районнуң Барлыктан  келген Хомушку  Успуң  Манчый-ооловичиден Оксур Арапчор бижиткен.  
Хомушку Успуң  Манчый-оолович , 72 харлыг, МЧАЭ-ден эгелеп Барлыкка доктаамал ажылдап келген. Күш-ажыл дептерин чидирип алганының чылдагааны-биле пенсия албайн турган.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т.166 , х. 649. Оригиналы 28 арын.
шууруун*  –  арага тигерде ажыглаар, дүвү чок доскаар хевирлиг херексел
шылапча*  –  арага тигерде шууруннуң кырынга салгаш, иштинге соок суг кудуп каар паш
сескиирге*  кежи – дүгү узадыр өзе берген хураган кежи, дөтпе кежи
дуган*  –  иштинге кирип, бурганга тейлээр бажың, хүрээ
сазаң идик-хевин* –  багай чыттыг, өдексиг, сидиксиг
камбы-хилиң чүвүр*   эң эки хилиң чүвүр
дайыс* кур  –  дайза – октуг холаларны дистиндир суп алыр чергелиг баг азы пөс кур
кандаазын*  –  тон даштындан кедер курлак чедип турар чеңи чок хеп
минчи* бөрт  –  хеп аймааның кыдыын дургаар каастап, чыпшыр даараан чүүл, кыдыг;  минчиг-биле каастаан бөрт
хопчу кара судур* – бурган өөредиин бижээн шажын ному; ламаларның төлге салырда хереглээр ыдык ному
ак-маа*  –  ол-ла дораан
улугку*   диал.; лит. –  эң улуу
дүгдээр*   –   оол биле уругну  назы чедерге, өглээр деп ада-иелери дугуржур эрги шагның чаңчылы; кудалаары; хүрээге бадылажыры
соңгу ачы-үре*  –  келир үениң салгалы
5. «Кодур-оол биле Биче-кыс»  деп тоол Салчак Токаның «Араттың сөзү», Кызыл, 1951 ч. парлаттынган.
6. «Өскүс-оол» деп тоолду Мөңгүн-Тайга районнуң Мугур-Аксындан келген Самбуу Саая Чүвүрекович боду сактып бижээн.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 66, х. 288.  Оригиналы 50 арын.
ааткан* – мында: өстүрүп каан
баарыылы* – диал.; лит. – туткууш
будаа* –  диал.; лит. – быдаа
хөөрткүй* – хөөкүй
какпаа* – какпага
нүүрлүг* – арынныг
чуңгу*  – шылба хоюг кызыл дозу (үнүштен алыр будук)
уят*  – ыят
чажы*  – хары
арагы* – арага
даамай*  – далаш чок, оожум, таваар
амыкай*  – авыкай – ызыгууртан херээжен кижи
айыр* – диал.; лит. – найыр
одага* дүжүметтиң эрге-дужаалын көргүзер оваадайның соонда чыпшыр илип каан алдын-доос кудуруунуң чүглери
амбылажып*   – мында: чугаалажып
сериин*  шаанда – мында: аныяк шаанда
дай* – мында: чаа тиккен арага
буукпаан*  боду  буугуп – кудараваан боду кударап
сыктаваан* – ыглаваан 
доланып* – мында: белеткенип
хаш соруулдуг час баштыг даңза* – ак коргулчун баштыг даңза
дүңзе* – даңзага тыртар сарыг таакпы
сай чаш* – кыс кижиниң өрүп алган чажының кыдыында чулчургайын дургаар баткан суук дүктер
инээлик*  – ине
найыр-күрүм*  – найыр, байырлал

  1. 1.«Түмен хоор чылгылыг Түмендей ашак» деп тоолду Тес-Хем районнуң Берт-Даг чурттуг Чамдыылай Макар Дажыевичиден ТНИИЯЛИ-ниң эртем ажылдакчызы Хертек Яков Шаңмакович дыңнап бижээн.

ТГШИ-ниң эртем архиви, т.157, х.616.
дугай – холдуң шенээнден ужунга чедир хемчээл, кыры дурту
такпырлыг (дакпырлыг) – сааттыг, ижинниг
үүртеп – девидеп
  1. 2.«Алдан  ала  чылгылыг Алдандай ашак» деп тоолду Улуг-Хем районнуң Чаа-Хөл чурттуг Монгуш Дүнчээ Шагдыровичиден Кызылдың № 2 школаның 11 клазының өөреникчизи Ооржак Санчай-оол Шожал-Доржуевич дыңнап бижээн.

ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 161, х. 630
берзендир – хевиниң ийи азы бир талакы чеңин уштуп, мында – хөрээн чанагаштааны
орайы – бөргү, оваадай бөрт –  хаан кжиниң улуг өртектиг бөргү; кожагар, бажы опагар бөрт.
  1. 3.«Ирей биле кадай» деп тоолду Барыын-Хемчик районнуң Аянгаты чурттуг Куулар Канчыыр Лопсановнадан Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң 3-кү курстуң студентизи Куулар Оскал-оол дыңнап бижээн.

ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 157, х. 618.
Шиян – шыяан.
 
10. «Тос шилги аъттыг Өскүс-оол» деп тоолду Монгуш Саая Суданмайовичиден 1945 чылда Чөөн-Хемчик районга Люндуп М. дыңнап бижээн.
чылгызынга кага берген   диал., лит. – чеде берген
халанчы – эргижирээн сөс, лит. –  кадыг, кээргел чок
чаштыыйн  диал., лит. –  чаштынайн
бөрттүң маагы  бөрттү каастаан пөс лента
ап чет  диал., лит. –  чедип кел.
 
III. АНАА ТООЛДАР
1. «Чечен-кыс» деп тоолду Барыын-Хемчик районнуң Аянгатыдан   келген  Куулар Чанзан-оол Булуңмаевич слетка боду  бижип алгаш, эккеп дужааган  (2 кыдырааш). Ачазының дуңмазы Куулар Чонзактың тоолун сактып бижээн. Бо тоолдан аңгыда, ыры, тывызыктарны бижип алгаш, дужааган.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т.164 , х. 642. Оригинал 23 арын.
эдиректер*– диал.; лит. – өдүректер
2. «Кажар аңчы» деп тоолду Сүт-Хөл совхозтан келген Севээн-Ойдуп Ондар Эртинеевич  боду бижип алгаш,  институтче  дужааган.
   ТГШИ-ниң эртем архиви, т.164 , х. 643. Оригинал 17  арын.
хан*  – харын
лаң*  –  кыдат акша ады
тын демичэр*  –  тыныжы муңгашталыр
хөрүчээн*  –  корткан
сержим өргүүр*    оран-делегейниң ээлери ээ көрзүн дээш, арага чажары
 
3. «Мерген кыс дугайында тоолду»  Өвүр районнуң Дус-Дагдан келген Кыргыс Сарыг-Хаа Ойдупович  боду сактып бижээн.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т.163 , х. 637 (1).
алдын-доос куш*  –  узун кудуруунда алдын-сарала чүглерлиг хөлчок каас куш
кегээн*  –  сарыг шажынның дээди дужаалдарының бирээзи, ону эдилээн кижи
кудуктулар*    Будда шажынның дээди дужаалы, ындыг дужаалдыг кижилери
очалаң*  –  сарыг шажында: сүнезинниң үзүктел чок хуулуп эргилери;  мында:  хилинчек, човулаң, аарыгның түңнелинде
 
4. «Чаңгыс карыш боттуг, ийи карыш салдыг Тежикпен ашак»  деп тоолду Бай-Тайга чурттуг  Хертек Чымба Ортуновичиден  Кызылда күрүнениң башкы институдунуң биология-химия факультединиң 5-ки курузунуң студентизи Куулар Михаил Салгыевич дыңнап бижээн.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т.164 , х. 644. Оригиналы 13 арын.
 
5.  «Сүттеп ижер Сүмелдей»  деп тоолду Барыын-Хемчик районнуң Дөң-Терезин чурттуг  Ооржак Опуштай Чөпчээнеевнадан Кызылда күрүнениң башкы институдунуң бешки курузунуң сургуулу Монгуш Зинаида  дыңнап бижээн.
   ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 162, х. 635. Оригиналы 39 арын.
кыйгыргаш*  номчааш 
куйлуг* бижик  – хаптап каан чагаа
таар*  –   божа шүүрээр пөс сава
6.  «Өскүс-оол»  деп тоолду  Барыын-Хемчик районнуң Барлык чурттуг  Хомушку  Успуң  Манчый-ооловичиден Оксур Арапчор бижиткен.  
ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 166, х. 649.
чилби  кадай – мында – Чылбыга кадай
мыйырак*   –  бичии борбак-борбак үрезиннери бажынга үнер үүргене  деп үнүштүң дазылы
коңгул*  –  ыяштың унунда даштындан кирер үттүг хос чер
өргүүл* диал.; лит. –  үргүүл; аяк-сава сугар шкаф
далганнап*   –  чылча шаап
 
7. «Багай-оол» деп тоолду Улуг-Хемден келген Кыргыс Амырбит Шөмбүловичиден Дамба Валентина Доржуевна дыңнап  бижээн.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 133, х. 539.
чөвүреккей* кыс – чөвүрээден чазаан ойнаар-кыс
дайзызы* – тажызы – хаанның оглу
караты* кижи – карачал кижи
диизелиг* тавак – бичии калбак тавак
баралап* –  бара-биле балык тудуп
самак*  –  мында: сарыг өңнүг дээн
8. «Балыкчы Багай-оол» деп тоолду Чөөн-Хемчик районнуң Чыраа-Бажы совхоз чурттуг  Куулар Чанзан-оол Булуңмаевич боду сактып бижээн.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 168, х. 660.
Сумбур-Агула* – Сүмбер-Уула
карат-чут* – карачал
ус*  – суг
самактып* – саяктап
мерге* – диал.; лит. – берге
кулуруг кадак* – чылгыр, чылбыргай пөстен кылган кадак
 
9. «Чечен-Маанай, Тенек-Тулуң» деп тоолду Чөөн-Хемчик районнуң Чыраа-Бажы совхоз чурттуг  Куулар Чанзан-оол Булуңмаевич боду сактып бижээн.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 168, х. 660.
кат-кадан* – тал, кадып калган тал
дөктүр*  – дөң, бедигээш
10. «Аргачы, Мегечи» деп тоолду Сүт-Хөл районуну чурттуг  Ондар Чамыян Чалбаковичиден А.К.Калзан дыңнап бижээн.
   Диалект аайы-биле адаарын арттырбышаан, магнитофондан Бичелдей К.А. чара бижээн, 1972 ч.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 204. х. 820, пленка № 66.
кояан* – кадайын 
тулуп* – орус дылдан үлегерлээн сөс, дүктүг тон.
маа* – маңаа
чө-даа* – чүве-даа
болзугарга* – болзуңарза
хаан-агбай*   хаанны хүндүлеп адаанын илередир сөс, мындаагылар, дээрги
бектенип*-даа үнген – берге байдалдан үнген
мөөнүнге* – улуг хырынның ужунда шөйүндү, хан кудар
 
  1. 4.«Үш  чүүл эртемниг оол» деп  тоолду Тес-Хем чурттуг Чооду Симчитмаа ыткан. Дыңнап бижээн кижи – М. Люндуп.


 
III. ДИРИГ АМЫТАННАР ДУГАЙЫНДА  ТООЛДАР
1. «Үш мыйгак, үш ыт» деп тоолду Мөнгүн-Тайга районнуң «Мурнакчы» колхозу чурттуг   Дондук Салчак Дамдыновичиден  Оксур Арапчор дыңнап бижээн.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 162, х. 633.
  1. 2.«Бора-хөкпеш» деп тоолду Барыын-Хемчик районнуң Аянгаты чурттуг   Куулар Чанзан-оол Булуңмаевичиден Кызылда күрүнениң башкы институдунуң бешки  курузунуң сургуулу Монгуш Зинаида  дыңнап бижээн.


ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 162, х. 636.
көскээмде*  –  хөрээмде
3. «Хапта кокай»  деп тоолду Чөөн-Хемчик районнуң Чадаана чурттуг Ондар Чамыяң Сүрүңович  боду бижээн.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 220, х. 892.
 
4. «Күске»  деп тоолду Мөңгүн-Тайга районнуң Мөген-Бүрен чурттуг   Хертек Шой Чамзыевичиден  эртем ажылдакчызы А.К. Калзан дыңнап бижээн.  
ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 67, х. 290.
 
5. «Хунажык болгаш Кужажык» деп тоолду Чөөн-Хемчик районнуң партия райкомунуң таңныылы Хертек Чымба Ортуновичиден А.К.Калзан дыңнап бижээн.
Диалект аайы-биле адаанын арттырбышаан, магнитофондан Бичелдей К.А. чара бижээн, 1973 чыл.
ТГШИ-ниң эртем архиви, т. 204, х. 823,  пленка 66
     
өөрүннен* – өөрүнден
хадар* оъдун – кадар оъдун
эмес* – эвес
эмеспе эвеспе
чушкуужу* – туткуужу
6. «Койгунак» деп тоолду Бай-Тайга районнуң «Мурнакчыга» Салчак Чанзандан Константин Тоюң дыңнап бижээн.
ТДЛТЭШИ-ниң аас чогаал фондузу, т. 40, х. 174.
 
7. «Кажар Дилги» деп тоолду Бай-Тайга районнуң Кара-Хөлге Салчак Чанзандан Константин Тоюң дыңнап бижээн.
ТДЛТЭШИ-ниң аас чогаал фондузу, т. 40, х. 174.
 
эрги (диалект сөс)  – лит. – ирги.
 
  1. 9.«Дилгижек-оол биле Саасканак»  деп тоол  «Тыва тоолдар, Кызыл, 1951, ар. 195-парлаттынган.


 
аастааш үңгүр – ийи аастыг үңгүр.
доскут – ханы эвес.
хирээн – ижээн.
 
9. «Дилгижек-оол биле Адыг»  деп тоолду Улуг-Хем районнуң  Көк-Чыраага Донгак Шогжап Чаповичиден  К.Ортунай дыңнап бижээн.
ТДЛТЭШИ-ниң аас чогаал фондузу, т. 89, х. 366.
 
 
10. «Дилги чүге кыскыл апарганыл?»  деп тоолду Тожу  районнуң «Совет Тывага» Серен Чолдак тоолдап бижээн. Парлаттынганы «Тыва тоолдар, Кызыл, 1951, ар. 179-190.
11. «Хам Бөрү биле шинчээчи Бөрү» Сүт-Хөл  районнуң «Алдан-Маадырга»  Монгуш Хүргүл-оол Сазыг-Хунааевичиден  Дарыма О.К.-Ч. дыңнап бижээн. «Тыва тоолдар, Кызыл, 1968, ар. 249  парлаттынган. кавыдаар – далажыр.
 
  1. 5.«Аштаан Бөрү биле Сергежигеш» Таңды районнуң «Кызыл тараачын»  колхозунга  Оюн Хорлуудан Константин Тоюң дыңнап бижээн. «Тыва тоолдар, Кызыл, 1955, ар.парлаттынган.


 
13. «Хой, Серге, Моддурга» Сүт-Хөл районнуң  «Алдан-Маадырга» Ооржак Маңнай Намзырааевичиден  Дарыма О.К.-Ч. дыңнап бижээн.
ТДЛТЭШИ-ниң аас чогаал фондузу, т. 89, х. 366.
 
хүрүме – чолдак чеңниг хөректээш
оваадай бөрт – шаандакы тыва шиш бөрт.
 
14.  «Кошкар биле Хой» Сүт-Хөл районнуң «Бора-Тайга»  чурттуг Сарыглар Борбак-оол  Дүктүг-оолович боду бижээн.
ТДЛТЭШИ-ниң аас чогаал фондузу, т. 292, х. 2119.
 
15. «Тарбаган биле Кошкар» деп тоолду Мөнгүн-Тайга районнуң Мугур-Аксы чурттуг Иргит Күрседи Санчыевич ыткан. «Тыва тоолдар, Кызыл, 1968, ар. 244.  парлаттынган.
 
Коңгумай – кижи. Диалектилер аайы-биле «коңгувай» деп-даа чугаалаар.
 
16. «Тарбаган»Сүт-Хөл районнуң «Бора-Тайга»  чурттуг Сарыглар Борбак-оол  Дүктүг-оолович боду бижээн.
ТДЛТЭШИ-ниң аас чогаал фондузу, т. 292, х. 2119.
 
17. «Чыраа-Кулун». «Тыва тоолдар, Кызыл, 1951, ар. 189  парлаттынган.
18. «Аът биле Сыын»  деп тоолду Улуг-Хем районнуң Шагонарга Ооржак Соржу Дооевнадан Дарыма О. К.-Ч. дыңнап бижээн.
ТДЛТЭШИ-ниң аас чогаал фондузу, т. 256, х. 1045.
  
19. «Шиижегей кушкаш»  деп тоолду Сүт-Хөл районнуң  «Алдан-Маадырга» Ооржак Маскалдайдан Санчыт Дагба Шойданович дыңнап бижээн. «Тыва тоолдар, Кызыл, 1974, ар. 134-139.  парлаттынган.
 
Шиижегей – шиижек
пар шак – эртенгиниң беш, алды шак үези.
оораш – улуг эвес баалык.
мыйырактаар – кырлыг-кара дазылын чыыр.
 
20. «Часкы» деп тоолду Өвүр районнуң «Дус-Дагга»  Монгуш Маадыр-оол тоолдаан.  «Тыва тоолдар, Кызыл, 1955, ар. 144.  парлаттынган.
 
21.  «Моортай» деп тоолду Мөнгүн-Тайга районнуң Мугур-Аксы чурттуг  Ооржак Чанчы-Хөө Чапаажыковичиден Дарыма О. К.-Ч. дыңнап бижээн. «Тыва тоолдар, Кызыл, 1972, ар. 291.  парлаттынган.
  
өмүне – чүдүлге
олду – олут
 
  1. 1.«Күскениң шинчилели»


 
ТДЛТЭШИ-ниң аас чогаал фондузу, т. 11, х. 49.